{"id":485,"date":"2019-02-21T17:11:11","date_gmt":"2019-02-21T17:11:11","guid":{"rendered":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/?p=485"},"modified":"2023-02-06T14:17:30","modified_gmt":"2023-02-06T14:17:30","slug":"ji-nu-ve-xwendina-sosyolojiya-basure-kurdistan_1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/?p=485","title":{"rendered":"JI N\u00db VE XWENDINA SOSYOLOJIYA BA\u015e\u00dbR\u00ca KURDISTAN_1"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\"><strong>Ji Aliy\u00ea D\u00eerok\u00ea Ve;<\/strong><\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan ku s\u00eenor\u00ea w\u00ea li gel Bakur\u00ea Rojhilat\u00ea Ni\u015ftiman\u00ea Ereb\u00ee ye, heta ku par\u00e7ekirina Kurdistan\u00ea li aliy\u00ea \u00cemparatoriy\u00ea Safew\u00ee \u00fb Osman\u00ee peyvendiy\u00ea gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan bi piran\u00ee li gel Rojhilat \u00fb Bakur\u00ea\u00a0 Kurdistan b\u00fbye. Pi\u015ft\u00ee ku ew par\u00e7ekirin hate sepandin, Ba\u015f\u00fbr ket bin hukm\u00ea Dewlet\u00ea Osman\u00ee. Ji bo v\u00ea j\u00ee peyvendiy\u00ean gel \u00fb serwer\u00ean Ba\u015f\u00fbr li gel Bakur\u00ea Kurdistan \u00fb Stenbol b\u00fb. Pi\u015ft\u00ee daw\u00eehatina \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea ya yekem\u00een \u00fb t\u00eak\u00e7\u00fbna dewleta Osman\u00ee, Kurdistan kirine \u00e7ar per\u00e7e \u00fb dewlet\u00ea Iraq\u00ea hat avakirin. Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan, tev\u00ee neraz\u00eeb\u00fbna piraniya gel\u00ea w\u00ee, bi Iraq ve hat gir\u00eadan. Li serdem\u00ea Osmaniyan Ba\u015fur\u00ea Kurdistan demeke bi wilayeta \u015earezor ku navend\u00ea w\u00ee bajar\u00ea Kerkuk b\u00fbye, serdemek j\u00ee bi nav\u00ea wilayeta Musil dihat binavkirin ku navend\u00ea w\u00ee bajar\u00ea Musil b\u00fb.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Li\u00a0 aliy\u00ea w\u00ee y\u00ea ol\u00ee ku niha piraniya w\u00ee ji mezheb\u00ea \u00ceslam\u00ee- S\u00fbnn\u00ee li herdu tar\u00eekat\u00ea Qadir\u00ee \u00fb Naq\u015f\u00eebend\u00ee ye. Be\u015fek\u00ee ji van j\u00ee \u015e\u00eea ne. Li gel heb\u00fbn\u00ea Xiristiyan \u00fb \u00caz\u00eed\u00ee di heman dem\u00ea de baweriy\u00ean cuda weke Kakay\u00ee (Ehl\u00ee Heq), Sab\u00eea Menda\u00ee \u00fb \u015eebek j\u00ee hene. P\u00eawiste ew j\u00ee b\u00ea zan\u00een weke hem\u00fb Kurd\u00ean herem\u00ean din heta ku hatin\u00ea ola \u00ceslam, gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr piraniya xwe li ser ol\u00ea Zerde\u015ft\u00ee b\u00fbye. A niha j\u00ee wisa t\u00ea tehm\u00een kirin ku civak\u00ea kurd\u00ea \u00caz\u00eed\u00ee \u00fb Kakay\u00ee berdewamiya ola Zerde\u015ft\u00ee ye. Li Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan\u00ea weke herem dabe\u015fkirineke xwezay\u00ee heye, herema Soran(Sil\u00eaman\u00ee, Hewl\u00ear), herem\u00ea Hewreman (Helebce), herema Behd\u00eenan (Duhok, Musil), dewer\u00ea \u00caz\u00eed\u00eet\u00ee, li herem\u00ea Germiyan \u00fb Germas\u00ear(Kerkuk, Xaneq\u00een). Herem\u00ea Kurd\u00ean feyl\u00ee ku piraniya wan li navend\u00ea Bexday\u00ea dim\u00een\u00een piraniya wan bi kar\u00ea bazirgan\u00ee ve mij\u00fbl in, ji ber v\u00ea, ji aliy\u00ea mezheb\u00ee \u00fb zaravey\u00ee ve axaftina wan cuda ye \u00fb bi ten\u00ea hatine hi\u015ftin \u00fb \u00eezole kirin.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Tev\u00ee ku civak\u00ea Ba\u015f\u00fbr bi Kurd\u00ee( Soran\u00ee, Behd\u00eenan\u00ee, Hewram\u00ee \u00fb Lor\u00ee) diaxivin, di heman dem\u00ea de zaravay\u00ea \u015eebek \u00fb Kakay\u00eeyan a taybet j\u00ee hene. Niha bi p\u00eeleya yekem\u00een zaravay\u00ea siyaset \u00fb bazirgan\u00ee, xwendin \u00fb niv\u00eesandin b\u00fbye Soran\u00ee.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Gel \u00fb netew\u00ean din ku li Ba\u015fur\u00ea Kurdistan in; A\u015f\u00fbr\u00ee, S\u00fbryan\u00ee, Kildan, Tirkmen, Ereb \u00fb Ermen in. Heta sala 1948&#8217;an Cih\u00fb bi r\u00eajeyek\u00ee pir heb\u00fbn, l\u00ea niha kes nemaye. Heta ku destwerdana ji der ve li ser gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr nehatiye kirin, bi gi\u015ft\u00ee, \u015f\u00eawazek\u00ee a\u015ftiyane bi hev re jiyane. Yek j\u00ee m\u00eenak\u00ean wan destwerdanan dewlet\u00ean \u00cengil\u00eez \u00fb Fransay\u00ea A\u015f\u00fbriyan sor dikin ji bo \u00ear\u00ee\u015f\u00ee Kurdan bidin kirin; dewleta Osman\u00ee j\u00ee, ji bo Kurd\u00ean Misilman \u00fb \u00caz\u00eed\u00ee b\u00eene li hember hev m\u00fbdaxele dike. Misir, Sur\u00eeye bi \u015foven\u00eezma Ereb-Sunn\u00ee di sala1959&#8217;an de dixwazin Tirkmen, Ereb, Kurd bixe nav p\u00eav\u00e7\u00fbn\u00ea.\u00a0 Bi heman \u015f\u00eawaz\u00ea nakokiyekek\u00ee s\u00fbn\u00ee mabeyn\u00ea Soran\u00ee \u00fb Behd\u00een\u00ee j\u00ee hatiye \u00e7\u00eakirin. Ev nakok\u00ee pi\u015ft\u00ee sala 1966&#8217;an bihevketin\u00ea siyas\u00ee ya PDK-Iraq \u00fb YNK \u00e7\u00eab\u00fbye.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Li aliy\u00ea xwer\u00eavebirin\u00ea ve civaka Ba\u015f\u00fbr, ji serdem\u00ea Got\u00ee \u00fb Kasiyan heta qonax\u00ea m\u00eer \u00fb beg\u00ea Kurdan bi taybet\u00ee j\u00ee m\u00eer\u00ea Baban, Soran \u00fb Behd\u00eenan, her wiha j\u00ee ji destp\u00eak\u00ea sedsala 20&#8217;an berxwedana \u015e\u00eax Mehmud\u00ea Berzenc\u00ee weke mel\u00eek\u00ea Kurd\u00eestan heta ku raper\u00eena 1991 \u00fb desthilat\u00ea xwer\u00eavebirina herem\u00ee, gel karib\u00fbye xwe r\u00eavebibe \u00fb xwe bipar\u00eaze.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ji aliy\u00ea w\u00eaje \u00fb rew\u015fenb\u00eer\u00ee ve; ew belgey\u00ean ku di dest de mane w\u00eajevan \u00fb helbestvan\u00ean dem\u00ea m\u00eer \u00fb began e. \u00c7imk\u00ee hatina \u00ceslam ji bo Ba\u015f\u00fbr pi\u015ft\u00ee v\u00ee j\u00ee dagirkeriya Moxolan, belgey\u00ea niv\u00eesk\u00ee ya p\u00eawist di dest de nehi\u015ftine. Ji sedsal\u00ea 18&#8217;em\u00een ve heta roja \u00eero hewlday\u00eeneke z\u00eade heb\u00fbye ji bo ku ziman \u00fb w\u00eajeya Kurd\u00ee li ser lingan bim\u00eene. Rol\u00ean mirov\u00ean mezin weke Nal\u00ee, Sal\u00eem, Kurd\u00ee \u00fb Mehw\u00ee heta digih\u00eaje Dildar, P\u00eeremerd, B\u00eakes \u00fb Goran ji wan j\u00ee heta \u015e\u00earko B\u00eakes \u00fb Ebdilah Pe\u015f\u00eaw \u00fb hezaran p\u00ean\u00fbs\u00ean m\u00earxas \u00fb w\u00earek xwed\u00ee rol\u00ea berbi\u00e7av in di liserp\u00eahi\u015ftin \u00fb p\u00ea\u015fdebirin\u00ea de.\u00a0 Ger ku di pa\u015feroj\u00ea de hucrey\u00ea mizgefta \u00fb xaneqan \u00fb tekiya cih\u00ea p\u00ea\u015fxistina ziman \u00fb w\u00eaje b\u00fbne. Ev yek li sedsala 20&#8217;em\u00een gelek navend\u00ean din \u00ea xwendin\u00ea hatine vekirin, heta ku bi ferm\u00ee nasandin\u00ea Kurd\u00ee ketine bernamey\u00ea xwendin\u00ea. \u00cero j\u00ee li Ba\u015f\u00fbr, li gel hem\u00fb k\u00eamasiy\u00ean w\u00ee gelek zan\u00eengeh \u00fb navend\u00ean xwendin\u00ean bilind hene. Mirov dikare b\u00eaje, xizmeteke mezin bi ziman\u00ea w\u00eajeya Kurd\u00ee hatiye kirin \u00fb t\u00ea kirin.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Jin\u00ean kurd \u00fb jin\u00ean netew\u00ean gel\u00ean din ku li Ba\u015f\u00fbr in, tev\u00ee hem\u00fb astengiyan tevl\u00ee li nav t\u00eako\u015f\u00eenan b\u00fbne. \u00a0Roleke jin\u00ea ya berbi\u00e7av di jiyana gund de heb\u00fbye. Ji aliy\u00ea xwer\u00eaveberin\u00ea de xwed\u00ee rol b\u00fbne. M\u00eenak\u00ea wan ji Xanzad\u00ea M\u00eer\u00ea Soran, Adilexan, Hepsaxan\u00ea Neq\u00eep heta digihi\u015ft Marg\u00ear\u00eat \u00fb Leyla Qasim \u00fb Mamoste Sinewber \u00fb bi dehan jin\u00ean din ku cuda cuda ve xwed\u00ee rol b\u00fbne.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ji aliy\u00ea debar\u00ea jiyan\u00ea de tev\u00ee ku \u00e7avkaniy\u00ean sereke \u00e7and\u00een\u00ee b\u00fbye, di heman dem\u00ea de bi radeyeke berfireh xwed\u00eekirina sewalan ji xwe re weke p\u00ee\u015fe d\u00eetiye. Her wiha bazirganiy\u00ea bi\u00e7\u00fbk \u00fb guhertin\u00ean berhaman li gel Bexday\u00ea, Musil\u00ea, Heleb\u00ea, Tebr\u00eaz, Amed \u00fb\u00a0 Stenbol\u00ea b\u00fbye. Dema di sedsala 20&#8217;em\u00een de petrol hat d\u00eetin, li ser k\u00eamb\u00fbna \u00e7and\u00een\u00ee \u00fb xwed\u00eekirina ajalan bandor kir.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\"><strong>Ba\u015f\u00fbr, Di Qonaxa Pi\u015ft\u00ee \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea\u00a0 Ya Yekem\u00een De :\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea ya Yekem\u00een li erdnigar\u00ee \u00fb civak\u00ean Rojhilata Nav\u00een \u00fb Kurd\u00eestan\u00ea j\u00ee guhertinan kir. Tev\u00ee ku par\u00e7ekirina Kurdistan\u00ea ji bo \u00e7ar par\u00e7e wek\u00ee xan\u00e7erek b\u00fb \u011f li dil\u00ea Kurdistan\u00ea ket \u00fb Kurdistana li bin serweriy\u00ea dewleta Osman\u00ee j\u00ee kir par\u00e7e.\u00a0 B\u00eaguman ew par\u00e7ekirin, ten\u00ea bi riya h\u00eaz neb\u00fb, ew \u00ea ku bi h\u00eaz riya h\u00eaz\u00ea kirin, bi riya lihevkirin\u00ea (Sykes-P\u00eecot, Peymana Belfour, San R\u00eemo \u00fb Sewr \u00fb Lozan) bi dest\u00fbr \u00fb zagon. Ew bertek\u00ean ku li Bakur \u00fb Ba\u015f\u00fbr \u00e7\u00eab\u00fbn nikar\u00eene p\u00ea\u015fiya v\u00ea par\u00e7eb\u00fbn\u00ea bigrin. Xala her\u00ee xeter ew b\u00fb ku h\u00eaza gel\u00ea Kurd ji hev par\u00e7e kir. Kurd \u00fb netewey\u00ean din\u00ean li Kurdistan\u00ea ne li hember hev sorkirin \u00fb dane \u015ferkirin. Weke ku li siyaseta \u00cengiliz ku j\u00ea re dib\u00eajin; &#8220;ku\u00e7ik bi ku\u00e7ikdan xeniqandin&#8221;, ew par\u00e7eb\u00fbnan b\u00fbye sedem ku gel\u00ea Kurd\u00ea li par\u00e7eyan ji hev xer\u00eeb bim\u00eenin. Di heman dem\u00ea de, li ser doza xwe ya rewa nehizire. Li tevah\u00ee belgey\u00ean Wezaret\u00ea Derve ya Br\u00eetanya, li dema hatina Wan\u00ea herem\u00ea ji bo dagirkirin \u00fb par\u00e7ekirina Kurdistan\u00ea, destp\u00eak par\u00e7eb\u00fbna Kurdistan, wek\u00ee Kurdistan\u00ea Mezin \u00fb Ba\u015f\u00fbr \u00fb Bakur li belgey\u00ea wan derbas dibe. Pi\u015ftre weke otonom\u00ee t\u00ea binavkirin. Pi\u015ft\u00ee sal\u00ean 1930&#8217;an \u015f\u00fbn ve Kurdistan tuneye, Kurd j\u00ee dema ku hinek bertek n\u00ee\u015fan bidin, ew j\u00ee bi hinek maf\u00ean \u00e7and\u00ee t\u00ea b\u00eadeng kirin. Bi heman away\u00ee piraniya d\u00eejsekinandina A\u015fur\u00ee, Ermen, Ereb \u00fb Tirk li hember hev \u00fb du \u00e7\u00eab\u00fbye.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ya ku \u00cengiliz \u00fb\u00a0 dewleta Iraq\u00ea\u00a0 mel\u00eek\u00ee ku dixwastin ji bo van ti\u015ft\u00ean ku p\u00eaknehatine, ji bo v\u00ea j\u00ee pi\u015ft\u00ee hewldan\u00ean \u015e\u00eax Mehmud li herem\u00ean Sil\u00eaman\u00ee, pev\u00e7\u00fbn\u00ean e\u015f\u00eeret\u00ean Xo\u015fnav, Sur\u00e7\u00ee, Biradost, Z\u00eabar\u00ee \u00fb Berzan\u00ee li herem\u00ean \u00e7iyay\u00ee Hewl\u00ear \u00fb Akr\u00ea, pi\u015ftre j\u00ee ew rapirsiya dewlet\u00ea Br\u00eetanya kir, ji bo yekal\u00eeb\u00fbna w\u00eelayet\u00ea Musil \u00fb xistina ser dewleta Iraq\u00ea n\u00fb. Civak\u00ea Ba\u015f\u00fbr, ew helwest\u00ean ku n\u00ee\u015fan dan, m\u00eat\u00eengeriya \u00ceng\u00eel\u00eez \u00fb dewlet\u00ea Iraq\u00ea rast\u00ee \u015foke hatin. Ten\u00ea Hewl\u00ear \u00fb Duhok, deng\u00ea ?er\u00ea? di rapirsiy\u00ea de bikaran\u00een. Ew j\u00ee bi \u015fert \u00fb merc\u00ea merkez\u00ee b\u00ea pejirandin, deng\u00ea &#8220;er\u00ea&#8221; dab\u00fb. Li pi\u015ft\u00ee b\u00eadengkirin \u00fb tunekirina berxwedan\u00ea gel\u00ea ba\u015f\u00fbr b\u00eadeng neb\u00fb. Ji aliy\u00ea cuda cuda hewldan\u00ea xwe domandin. Bi taybet\u00ee j\u00ee li aliy\u00ea rew\u015fenbir\u00ee \u00fb xwer\u00eaxistinkirin\u00ea civak\u00ea, hewldana belavkirina rojname \u00fb kovar, ji aliy\u00ea din ve j\u00ee avakirina komal\u00ea \u00fb partiy\u00ean siyas\u00ee ( Rizgar\u00ee, \u015eore\u015f \u00fb H\u00eewa) ji me re diselm\u00eenin(\u00eespat dikin).<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ew heway\u00ea \u015fore\u015fgeriy\u00ea ku bi serkeftina \u015eore\u015fa Cotmeh\u00ea li Rusya \u00e7\u00eab\u00fb, teysandin\u00ea v\u00ea li ser Ba\u015f\u00fbr \u00fb Iraq kirib\u00fb. Bi taybet pi\u015ft\u00ee avab\u00fbna Partiya Komun\u00eest a Iraq\u00ea\u00a0 di sala 1934`an de, di hember\u00ea rej\u00eema qralt\u00ee \u00fb \u00e7ewisandina feodalt\u00ee \u015fiyarkirina ciwanan de roleke bibandor l\u00eestin. Komun\u00eestan bip\u00ee\u015ftevaniya Sovyet pir bi tund\u00ee li hember rej\u00eema qralt\u00ee \u00fb \u015foven\u00eezma ereb\u00ee derketin. Ew j\u00ee b\u00fbye sedem ku 3 sekreter\u00ean wan \u00ean bi nav\u00ea Fehd, Sarim \u00fb Hazim b\u00ea darvekirin.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0<strong>Ba\u015f\u00fbr, Di Qonaxa Pi\u015ft\u00ee \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea\u00a0 Ya Duyem\u00een De :\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Di \u015eer\u00ea C\u00eehana ya Duyem\u00een bi gi\u015ft\u00ee dewlet\u00ean rojhilata nav\u00een b\u00eaal\u00ee man e \u00fb be\u015fdar\u00ee \u015fer neb\u00fbne, l\u00ea bel\u00ea \u00e7\u00eer\u00fbsk\u00ean \u015fer wisa kir ku bandor\u00ea w\u00ea li ser herem\u00ea j\u00ee \u00e7\u00eabibe. Bi taybet\u00ee j\u00ee ew p\u00eal\u00ean Naz\u00eezma Elman\u00ee \u00fb fa\u015f\u00eezm\u00ea \u00cetal\u00ee \u00fb ber\u00eeya w\u00ee j\u00ee bandor\u00ea Sovyet a Sosyal\u00eest\u00ea heb\u00fb, pev\u00e7\u00fbn\u00ean ew her s\u00ea aliyan rew\u015f bi xwe re guhert. Almanya li Iraq\u00ea pi\u015ft\u00eevaniy\u00ea kom\u00ean netewperest \u00ean Ereb dikir. Ew j\u00ee, bi serokatiya serokwez\u00eer\u00ea w\u00ea dem\u00ea &#8220;Re\u015f\u00eet Al\u00ee Geylan\u00ee&#8221;, di 1941`an de derbey\u00ea le\u015fker\u00ee (kudeta) kirin. L\u00ea serneketin \u00fb rev\u00eeyan \u00e7\u00fbn \u00ceran\u00ea. Di Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan\u00ea de li herem\u00ean \u00e7iyay\u00ee j\u00ee Berzeniyan bi serokatiya \u015e\u00eax Ehmed 3 heta 6 salan li nav \u00eesyaneke \u00e7ekdar\u00ee de b\u00fbn, l\u00ea ew j\u00ee bi tepisandin \u00fb d\u00fbrxistina(birine ba\u015f\u00fbr\u00ea Iraq\u00ea) \u015e\u00eax Ehmed daw\u00ee p\u00ea hat.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Daw\u00eehatina \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea ya Duyem\u00een ji bo kurdan, li Rojhilat\u00ea Kurdistan derfeteke n\u00fb afirand. Bi destwerdana Sovyet ji bo rojavay\u00ea Azerbeycan \u00fb Kurdistan\u00ea \u00e7\u00eab\u00fb. Ew b\u00fb sedem ku kurd\u00ean Rojhilat li navend\u00ean Mehabad (Sablax) komar\u00ean Kurdistan Ji aliy\u00ea r\u00eaveberiy\u00ea PDK-\u00ceran\u00ea, di sala 1946`an de bi serokatiya Qaz\u00ee Mihemed ragihandin. Her \u00e7iqas temen\u00ea komar\u00ea kurt b\u00fb, l\u00ea bi v\u00ea temen\u00ea kin\u00ee j\u00ee Kurd\u00ean Ba\u015f\u00fbr li ast\u00ea fermandariy\u00ea \u00fb h\u00eaz\u00ean parastin ve be\u015fdar b\u00fbn, Berzaniyan bi serokatiya Mele Mistefa, Herkiyan bi serokatiya Z\u00earo Beg Herk\u00ee \u00fb bi her \u00e7ar efseran (Mistefa Xo\u015fnav, \u00cezet Ebdulaz\u00eez, X\u00earullah Evdilker\u00eem \u00fb Mihemed Quts\u00ee) be\u015fdar b\u00fbn. Pi\u015ft\u00ee vergerandina van ji komar\u00ea di sala 1947`an de ji aliy\u00ea rej\u00eema qralt\u00ee ve hatin darvekirin. Encam\u00ean \u015eer\u00ea C\u00eehan\u00ea ya Duyem\u00een j\u00ee weke \u015eer\u00ea C\u00eehana ya Yekem\u00een berhemek\u00ee ber\u00e7av ji bo avab\u00fbna statuyeke Kurdistan\u00ea, li Rojhilat\u00ea \u00e7\u00eaneb\u00fb. L\u00ea t\u00eak\u00eel\u00ee, peyvend\u00ee \u00fb \u015farezayek\u00ee siyas\u00ee ya n\u00fb \u00e7\u00eakir. Ew j\u00ee m\u00eenak\u00ean J.K (Komeley\u00ea Jiyan\u00eaw\u00ea Kurdistan) \u00fb PDK t\u00ea d\u00eetin.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Tevger\u00ea siyas\u00ee ya Kurd, li ser civak\u00ea heta 14 t\u00eermeh 1958`an qels \u00fb b\u00eabandor b\u00fb. Dervey\u00ee hinek kes\u00ean rew\u015fenb\u00eer \u00fb xwendavan \u00fb el\u00eet agahiya gelek kes\u00ean din ji guhertin neb\u00fb. Partiya komunist, ji ber peyama wan\u00ea ya \u00e7\u00een\u00ee li dij\u00ee axa \u00fb began xwed\u00ee rolek\u00ee berbi\u00e7av b\u00fbn, ji ber ku jiyana rojane ya civak\u00ea ji aliy\u00ea abor\u00ee ve gelek\u00ee zehmet b\u00fb, mirov bi zehmet\u00ee dikar\u00eeb\u00fb debara xwe \u00fb ya malbata xwe bikira.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0<strong>1958 \u00fb Veb\u00fbna N\u00fb Bi R\u00fby\u00ea Civaka Ba\u015f\u00fbr:<\/strong><\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Bi guhertina r\u00eaveberiy\u00ea di d\u00eeroka 14 Tirmeh\u00ea 1958`an ku li aliy\u00ea komeke fermandar\u00ean le\u015fker\u00ee\u00a0 bi efser\u00ean azad\u00eexwaz dihatin naskirin, bi serokatiya General Evdilker\u00eem Qasim \u00fb bi pi\u015ftevaniya Partiya Komun\u00eest, desthilatiya qralt\u00ee \u00fb hukm\u00ea \u00cengiliz li Iraq\u00ea hilwe\u015fandin. Iraq ji hem\u00fb bend \u00fb peymanan derket ku \u00cengil\u00eez \u00fb rej\u00eema qralt\u00ee p\u00ea ve gir\u00eadab\u00fbn, taybet j\u00ee peymana Bexday\u00ea. Di r\u00fbxandina rej\u00eema qralt\u00ee de rola tevgera Kurd diyarker neb\u00fb, l\u00ea \u00e7i li nav dest\u00fbr\u00ea, \u00e7i li aliy\u00ea siyas\u00ee \u00fb rew\u015fenb\u00eer\u00ee deriyeke n\u00fb li p\u00ea\u015fiy\u00ea civaka Kurd vekir. Bi taybet\u00ee j\u00ee ew bend\u00ea dest\u00fbr\u00ea ku dib\u00eaje &#8220;Irak bi du netewe sereke ya Ereb \u00fb Kurd p\u00eak hatiye&#8221; \u00fb di heman dem\u00ea de vegerandina Mele Mistefe \u00fb heval\u00ean w\u00ee y\u00ean li Sovyet \u00fb tevl\u00eekirina wan a siyaseta dem\u00ea n\u00fb ya Iraq\u00ea, ew guhertinan; guhertin\u00ean n\u00fb \u00fb w\u00earek\u00ee b\u00fbn. P\u00eanc sal li r\u00eavebirina hukm\u00ea Qasim Iraq\u00ea, bi gi\u015ft\u00ee weke destp\u00eakeke ba\u015f t\u00ea p\u00eanasekirin, h\u00eaz\u00ean kevneperst ya Ereb, \u00cengiliz \u00fb Emer\u00eeka her wiha siyaset\u00ea kurd ya b\u00ea\u00e7are, rast n\u00eaz\u00eekneb\u00fbna Sovyet \u00fb al\u00eekar\u00ee nekirin, wisa kir ku temen\u00ea r\u00eaveberiy\u00ean n\u00ee\u015ft\u00eeman\u00ee demokrat\u00eeya Qasim kin be \u00fb d\u00fbbare \u015fer \u00fb aloz\u00ee sing\u00ea gel\u00ean Iraq\u00ea bigre. Ew j\u00ee wisa kir ku \u015foven\u00eezma netewperest\u00ea Ereban tev\u00ee BAAS&#8217;\u00eeyan di 8&#8217;\u00ea Sibat\u00ea 1963`an de inkilab\u00ea van bi ser bikeve \u00fb daw\u00ee bi hukm\u00ea Qasim b\u00ea an\u00een.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Siyaseta tund \u00ea Qasim \u00fb b\u00ea\u00e7aretiya Mistefe Berzen\u00ee b\u00fbne sedem ku li \u00celon\u00ea 1961 \u015fer\u00ea \u00e7ekdar\u00ee, li mab\u00eayna bizav\u00ea siyas\u00ee ya Ba\u015fur \u00fb komar\u00ean Iraq\u00ea n\u00fb destp\u00ea bike \u00fb ew derfet\u00ean ku \u00e7areseriya pirsgir\u00eaka Kurd \u00fb pirsgir\u00eaka Demokrat\u00eek di Ba\u015f\u00fbr de heb\u00fbn, ji hol\u00ea rabin. Ji bo w\u00ee \u00e7\u00eadib\u00fb ku r\u00ea li \u015foven\u00eezma Ereb\u00ee \u00fb BAAS&#8217;\u00eeyan b\u00ea girtin \u00fb heta sal\u00ea 1970&#8217;\u00ea \u015fer \u00fb aloz\u00ee berdewam nebin.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Ew desthilatiya ku pi\u015ft\u00ee Qasim hat li ser hikum tev\u00ee ku pir nacihgir \u00fb lerzok b\u00fb, di heman dem\u00ea de ji bo \u00e7areseriya pirsgir\u00eak\u00ean Iraq \u00fb Kurdan j\u00ee xwed\u00ee plan \u00fb projeyeke cudatir neb\u00fb. Aliy\u00ea siyasiy\u00ea y\u00ea Kurdan j\u00ee li nav nakok\u00ee \u00fb aloziyan de b\u00fbn ku pi\u015ftre bi par\u00e7eb\u00fbn\u00ea li sala 1966`an di mab\u00eayna Mistefa Berzan\u00ee, \u00cebrah\u00eem Ehmed \u00fb Celal Teleban\u00ee de bi daw\u00ee hat. Li sal\u00ean 60&#8217;an de bi ten\u00ea bizav\u00ea Kurd\u00ee, li Ba\u015f\u00fbr di nav liv \u00fb tevgereke akt\u00eef de b\u00fb. Par\u00e7ey\u00ean din j\u00ee pi\u015ftevan\u00eeya Ba\u015f\u00fbr dikirin \u00fb heta astek\u00ee j\u00ee h\u00eav\u00eeya xwe p\u00ea ve gir\u00eadab\u00fbn.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">Hatina partiya BAAS ji bo desthilatdariy\u00ea, di encam\u00ea derbeyek\u00ee de dikarin dest bixin nav pirsgir\u00eak\u00ean ku berdewam dikirin. Ya yekem\u00een pirsgir\u00eak\u00ea Kurd b\u00fb. Bi alikariya Sovyeta ya w\u00ea dem\u00ea, gelek\u00ee dan\u00fbstandinan dest p\u00ea kirin \u00fb di 11 Adar\u00ea 1970`an de bi t\u00eefaqek\u00ee niv\u00eesk\u00ee ku li Bexday\u00ea li p\u00ea\u015f\u00eey\u00ea gel hate xwendin gihi\u015ft hinek encaman; bi taybet nasandina hikm\u00ea otonom\u00ee ji bo Kurd\u00ean li Hewl\u00ear, Sileman\u00ee \u00fb Duhok; pirsgir\u00eak\u00ea Kerkuk \u00fb \u00e7end pirsgir\u00eak\u00ean din hi\u015ftin ku ji bo \u00e7awaniya \u00e7areserkirina van got\u00fbb\u00eaj li ser bikin.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">BAAS ten\u00ea bigav\u00eatina ji bo \u00e7areserkirina Kurd nesek\u00een\u00ee, belk\u00ee li sal\u00ea 1972 petrol j\u00ee xist bin garant\u00eeya xwe. P\u00ea re \u00e7and\u00een\u00ee, ajaldar\u00ee, perwerde \u00fb f\u00earkirin \u00fb tend\u00fbr\u00eest\u00ee p\u00ea\u015f xist. Mil bi mil\u00ea van p\u00eavendiya xwe bi her du blok\u00ean w\u00ea dem\u00ea Sovyet \u00fb Emer\u00eeka gihande astek\u00ee ba\u015f. Kar\u00ee li 6`\u00ea Adara 1975`an di encama plangeriyeke de li Cezay\u00eer\u00ea \u015fikestineke bi bizav\u00ea Mele Mistefe b\u00eene \u00fb h\u00eaza w\u00ee belav bike.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u015eikestina bizav\u00ea siyas\u00ee \u00fb \u00e7ekdar\u00ee PDK-Iraq, di civaka kurd\u00eestan\u00ea de tev\u00ee ku b\u00fbye sedem\u00ea b\u00eah\u00eav\u00eeb\u00fbn \u00fb b\u00eamoral\u00eey\u00ea di heman dem\u00ea de ew j\u00ee hat \u00eespatkirin ku r\u00eaveberiya siyas\u00ee \u00fb \u00e7ekdariya w\u00ea dem\u00ea nikare li hember plan\u00ean derve bisekine \u00fb her wiha ew bizavan nikarin b\u00ea al\u00eekar\u00ee \u00fb pi\u015ft\u00eevaniy\u00ea h\u00eaz\u00ean derve yek roj j\u00ee t\u00eako\u015f\u00een bikin. Her \u00e7iqas piraniya gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr ji hem\u00fb aliyan ve pi\u015ftevan\u00ee ji bo v\u00ea bizav\u00ea dikirin j\u00ee, l\u00ea ew bizav gel b\u00eah\u00eav\u00ee kir.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Tev\u00ee ku ew guhertin\u00ean li herem\u00ea pe\u015f ketin, bi taybet \u015fore\u015f\u00ea gel\u00ean \u00ceran\u00ea; pi\u015ft re qul\u00eeb\u00ee \u015fer\u00ea \u00ceran-Iraq. Li gel v\u00ea \u015fer\u00ea di mab\u00eayn\u00ea desthilat \u00fb dewletan de ziyan\u00ean mezin li ber civak\u00ea ket; l\u00ea ji bo bizav\u00ea siyas\u00ee kurdan derfeteke n\u00fb hate p\u00ea\u015f. Ew h\u00eaz \u00fb aliy\u00ean ku demek b\u00fb bi nepen\u00ee mij\u00fbl\u00ee kar \u00fb bar\u00ea r\u00eaxistin\u00ea b\u00fbn kar\u00een bih\u00eaz derkevin. M\u00eenak; Komaley\u00ean Rencderan, Yek\u00eet\u00ee Ni\u015ft\u00eeman\u00ee \u00fb H\u00eazb\u00ea Sosyal\u00eest di heman dem\u00ea de xwe n\u00fb de avakirin \u00fb komkirina PDK-Iraq\u00ea. Ew h\u00eaz\u00ean n\u00fb tev\u00ee ku hinek h\u00eav\u00ee didan j\u00ee, l\u00ea nikarib\u00fbn xwe bi temam\u00ee ji z\u00eehniyeta siyasiya ber\u00ee xwe rizgar bikin ji bo v\u00ea j\u00ee pi\u015ft\u00ee ku h\u00eaz\u00ean \u00e7\u00eakdar ava kirin, pi\u015ftevaniya gel girtin. L\u00ea pi\u015ft\u00ee daw\u00eehatina \u015fer\u00ea Iraq-\u00ceran di 8&#8217;\u00ea Tebax\u00ea 1988`an de h\u00eaz\u00ean siyas\u00ee \u00fb \u00e7ekdar\u00ee j\u00ee temam b\u00fbn \u00fb zivir\u00een \u00ceran\u00ea.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Li sal\u00ean 80&#8217;an gel\u00ea kurd tund\u00ee \u00fb \u00e7ewisandineke pir mezin ji aliy\u00ea rej\u00eem\u00ea BAAS d\u00eet, li beramber\u00ea Kurdan heta \u00e7ek\u00ean qedexekir\u00ee c\u00eehan\u00ee j\u00ee bikaran\u00ee. Di heman dem\u00ea de komkuj\u00eey\u00ea mezin li Enfal\u00ea Berzaniyan 1983, projey\u00ea Enfal li he\u015ft qonaxan 1988, li gel k\u00eemyebaran\u00ea Helebce, S\u00ea \u00fb S\u00ea Nan, \u015e\u00eaxo Wesanan, Bal\u00eesan \u00fb Behd\u00eenan her wiha ruxandina Qeladiz\u00ea ji bo d\u00fb caran, xirabkirina z\u00eadetir\u00ea \u00e7ar hezar gund \u00fb kom kirina gel\u00ea van a li &#8220;gund\u00ean stratej\u00eek&#8221;.<\/p>\n<p class=\" \" style=\"text-align: justify;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 P\u00eawiste ew b\u00ea zan\u00een ku qurbaniyan b\u00eahempa ji aliy\u00ea gel ve ji bo \u015fer p\u00ea\u015fke\u015fkirine, di heman dem\u00ea de gel her tim ji bo fedakariy\u00ean pir mezin amade b\u00fbye; l\u00ea r\u00eaveberiy\u00ean siyas\u00ee, wan nikarine bi serkeftin bigih\u00eenin encam\u00ea. Ji ber ku yan mij\u00fbl\u00ea \u015fer\u00ea hundir\u00een b\u00fbne yan j\u00ee bi dest\u00ea dewlet\u00ean dagirker hatine bikaran\u00een. Ew j\u00ee b\u00fbye sedem ku careke din gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr r\u00fb bi r\u00fb bi \u015fikandinek\u00ee din a ruh\u00ee, moral\u00ee, siyas\u00ee \u00fb \u00e7ekdar\u00ee bibin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; &nbsp; Ji Aliy\u00ea D\u00eerok\u00ea Ve; Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan ku s\u00eenor\u00ea w\u00ea li gel Bakur\u00ea Rojhilat\u00ea Ni\u015ftiman\u00ea Ereb\u00ee ye, heta ku par\u00e7ekirina Kurdistan\u00ea li aliy\u00ea \u00cemparatoriy\u00ea Safew\u00ee \u00fb Osman\u00ee peyvendiy\u00ea gel\u00ea Ba\u015f\u00fbr\u00ea Kurdistan bi piran\u00ee li gel Rojhilat \u00fb Bakur\u00ea\u00a0 Kurdistan b\u00fbye. Pi\u015ft\u00ee ku ew par\u00e7ekirin hate sepandin, Ba\u015f\u00fbr ket bin hukm\u00ea Dewlet\u00ea Osman\u00ee. Ji bo [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":486,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-485","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-civaka-diroki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/485","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=485"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/485\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":487,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/485\/revisions\/487"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=485"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=485"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kurdi.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=485"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}